رابطه میان نااطمینانی‌های اقتصاد کلان، تورم و بازدهی بازار سهام در ایران

در پاییز ۱۴۰۵، هم‌زمان با تشدید نااطمینانی‌های ژئوپلیتیک و افت ارزش پول ملی، بازار سرمایه ایران رشدهای اسمی شتابانی را تجربه کرده است. این پدیده پارادوکسیکال یک پرسش بنیادین برای تحلیل‌گران و مدیران ارشد مالی ایجاد می‌کند: آیا صعود شاخص کل نمایانگر افق روشن سودآوری عملیاتی شرکت‌هاست، یا بازتابی از هجوم نقدینگی سرگردان برای در امان ماندن از گزند تورم شتابان؟

۱. بازده اسمی در برابر بازده واقعی؛ توهم پولی در بازار سهام

در اقتصادی با نرخ تورم فراتر از ۴۰ درصد، رشد اسمی قیمت دارایی‌ها الزاما به معنای خلق ارزش افزوده اقتصادی نیست. هنگامی که شاخص کل ۳۰ درصد رشد می‌کند در حالی که تورم عمومی در همان بازه ۳۵ درصد افزایش یافته است، بازدهی واقعی سبد سرمایه‌گذار منفی است. تعدیل بازده بورس با شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (CPI) نشان می‌دهد که بخش عمده جهش‌های بازار، واکنش تعدیلی به تجدید ارزیابی دارایی‌ها و تورم جایگزینی ماشین‌آلات است.

اصل تحلیل مالی: بورس ایران آیینه اقتصاد نیست، بلکه دماسنج انتظارات تورمی و تغییرات ارزش اسمی دارایی‌های سرمایه‌ای شرکت‌هاست.

۲. اهرم نرخ ارز و دوگانگی صنایع بورسی (صادرات‌محور در برابر بازار داخلی)

افزایش نرخ برابری ارز در بازار آزاد، دو اثر متضاد بر بدنه بازار سهام برجای می‌گذارد: الف) صنایع صادرات‌محور (پتروشیمی‌ها، فلزات اساسی و معادن): افزایش نرخ فروش ارز نیمایی و آزاد، درآمدهای ریالی شرکت را بدون افزایش متناسب هزینه‌ها متورم کرده و حاشیه سود موقتی ایجاد می‌کند. ب) صنایع مصرف‌کننده داخلی و واردات‌محور (دارویی، خودرویی و غذایی): جهش ارزی منجر به شوک سمت عرضه، جهش بهای تمام‌شده مواد اولیه و فرسایش سرمایه در گردش بنگاه می‌شود.

۳. شاخص ورود پول حقیقی و چرخه رفتاری سرمایه‌گذاران

بررسی رفتار معاملاتی حقیقی‌ها در دوره‌های نااطمینانی شدید نشان می‌دهد ورود پول با شتاب انتظارات پیوند خورده است. با کاهش تنش‌ها یا دخالت‌های قیمتی، پول حقیقی به سرعت به سمت دارایی‌های با نقدشوندگی بالاتر نظیر طلا و صندوق‌های درآمد ثابت سرازیر می‌شود.